การสร้าง "พระพุทธรูป" ในระยะแรกนิยมสร้างขึ้นเป็นรูปบุคลาธิษฐาน หมายถึง บุคคลในอุดมคติ เช่น การปั้นรูปองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ซึ่งช่างจะจินตนาการตามคัมภีร์โบราณ รวมถึงการปั้นรูปเทพ เทวี และสัญลักษณ์ต่างๆ เช่น ศิวลึงค์ หรือหลักเมือง เป็นต้น ต่อมาได้แพร่หลายไปสู่ประเทศต่างๆ ที่นับถือพุทธศาสนาอย่างรวดเร็ว โดยมีวิวัฒนาการและศิลปะแตกต่างกันไปตามลักษณะเฉพาะ เอกลักษณ์ หรือฝีมือช่างของประเทศนั้นๆ

สำหรับประเทศไทยช่วงต้นกรุงรัตนโกสินทร์ ซึ่งยังคงเป็นยุคก่อร่างสร้างเมือง ในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก รัชกาลที่ 1 จึงเป็นการอัญเชิญพระพุทธรูปองค์สำคัญๆ และบูรณะซ่อมแซมเป็นส่วนใหญ่ แล้วนำมาประดิษฐานเป็นพระประธานในพระอุโบสถตามพระอารามต่างๆ พระพุทธรูปในสมัยนั้นจึงมีทั้งศิลปะสุโขทัย อู่ทอง และอยุธยา แต่ยังมีงานประติมากรรมสำคัญ คือ พระประธานในพระอุโบสถและพระวิหารวัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ เป็นพระพุทธรูปขนาดใหญ่ ฝีมือพระยาเทวารังสรรค์ จนมาถึงสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 จึงได้มีการริเริ่มสร้างพระพุทธรูปขึ้น อันนับเป็นการเริ่มต้นของ "พระพุทธรูปยุครัตนะ"

ในสมัยรัชกาลที่ 3 มีการสร้างหล่อพระประธานขนาดใหญ่ ตามวัดที่สร้างใหม่ๆ อาทิ พระพุทธตรีโลกเชษฐ์ พระประธานพระอุโบสถวัด สุทัศนเทพวราราม และ พระพุทธไสยาสน์ ยาว 90 ศอก ที่วัดพระเชตุพน วิมลมังคลาราม พระพุทธรูปสำคัญ คือ พระพุทธรูปยืนทรงเครื่องกษัตริยาธิราชเจ้า 2 องค์ ที่ทรงสร้างเพื่อเป็นราชอนุสรณ์แด่พระอัยกาและ พระราชบิดาของพระองค์ ซึ่งเป็นพระหล่อสัมฤทธิ์หุ้มทองคำประดับ ด้วยอัญมณีมีค่า ถวายพระนามว่า "พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก" และ "พระพุทธเลิศหล้านภาลัย" ประดิษฐานในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม

พระพุทธรูปสมัยรัตนโกสินทร์ส่วนใหญ่เป็นการเลียนแบบพระพุทธรูปจากสมัยต่างๆ มาผสมผสานกันทั้งสมัยสุโขทัยและสมัยกรุงศรีอยุธยา ซึ่งสังเกตได้จากพระศกจะละเอียด พระเกศมาลาคล้ายอุณาโลมเป็นเปลวสูง พระสังฆาฏิยาว แต่ก็ทรงไว้ซึ่งความเป็นเอกลักษณ์ของตนเอง และ ช่างฝีมือของไทยก็มีพัฒนาการ ทางด้านศิลปกรรมขึ้นมาก นอกจากนี้ ยังได้รับอิทธิพลจากงานประติมากรรมต่างประเทศ ทำให้งานประติมากรรมของไทยมีความทันสมัยมากขึ้น ที่เห็นเด่นชัดคือในช่วงรัชกาลที่ 4 งานประติมากรรมของไทยเริ่มมีการปรับตัวรับอิทธิพลของตะวันตกให้มีความทันสมัย พระพุทธรูปจึงเริ่มมีลักษณะใกล้ความเป็นมนุษย์ขึ้น เช่น ปั้นจีวรเป็นริ้ว พระเศียรไม่มีต่อมาพระเมาลี เป็นต้น พระพุทธรูปสำคัญในสมัยนี้ มี อาทิ พระสัมพุทธพรรณี พระนิรันตราย และพระพุทธสิหังคปฏิมากร

"พระพุทธรูปยุครัตนะ" ในอดีตยังไม่ค่อยเป็นที่นิยมนัก เนื่องด้วยความเก่าแก่ไม่เข้าขั้นเหมือนพระพุทธรูปสมัยสุโขทัย อู่ทอง หรือทวารวดี ฯลฯ แต่ในปัจจุบันพุทธศาสนิกชนหันมาให้ความนิยมสะสมกันอย่างกว้างขวางครับผม

แหล่งข่าวจากหนังสือพิมพ์ข่าวสด