"เหรียญที่ระลึกปราบฮ่อ" (เหรียญ ร.๕ ปราบฮ่อ)

"เหรียญที่ระลึกปราบฮ่อ" เป็นเหรียญที่ระลึกประเภทปฏิบัติดีปฏิบัติชอบในราชการสงคราม ซึ่งมีด้วยกัน ๓ ชนิด คือ

๑.เหรียญปราบฮ่อ
๒. เหรียญงานพระราชสงครามยุโรป พ.ศ.๒๔๖๑ และ
๓. เหรียญชัย พ.ศ.๒๔๖๔

ความเป็นมาของการจัดสร้างเหรียญปราบฮ่อนี้ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๗ สำหรับพระราชทานเป็นบำเหน็จความชอบแก่ผู้ที่ไปราชการสงคราม คราวปราบปรามโจรฮ่อที่ลุกล้ำพระราชอาณาเขตทางเหนือบริเวณประเทศลาวในปัจจุบัน ซึ่งในสมัยนั้นยังเป็นประเทศราชของสยาม

พวกฮ่อนี้เป็นชาวจีนที่เดินทางบกเข้ามาค้าขายในแถบหัวเมืองเหนือ แต่ภายหลังเมื่อประเทศจีนเกิดกบฏไต้เผ็งขึ้นและรัฐบาลจีนร่วมมือกับประเทศยุโรปปราบปรามพวกกบฏเหล่านี้ได้ราบคาบ ราวต้นรัชกาลที่ ๕ พวกกบฏไต้เผ็งที่หนีรอดมานี้ได้เดินทางลงมาทางใต้ในลักษณะกองโจรติดอาวุธและเข้าปล้นสะดมเมืองต่างๆ รายทางลงมาตั้งแต่สิบสองจุไท หัวพัน ทุ่งเชียงคำ เมืองพวน ลงมาถึงเวียงจันทน์ และหลวงพระบาง พวกโจรจีนเหล่านี้มีหลายก๊กหลายเหล่า เช่น ฮ่อธงแดง ฮ่อธงเหลือง ฮ่อธงดำ ร่วมกับชาวพื้นเมืองที่พวกฮ่อเหล่านี้เข้าปล้นสะดมจัดตั้งเป็นกองโจรเข้าตีบ้านเมืองต่างๆ เริ่มตั้งแต่ต้นรัชกาลที่ ๕

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงส่งกองทัพไปปราบปราม ๓ ครั้ง ดังนี้

• ครั้งที่ ๑ พ.ศ.๒๔๑๘ จัดกองทัพแบบโบราณ โดยมีพระยามหาอำมาตย์เป็นทัพที่ ๑ เจ้าพระยาพิชัยเป็นทัพที่ ๒ เจ้าพระยาภูธราภัย (นุช บุณยรัตพันธ์) เป็นทัพที่ ๓ เข้าตีพวกฮ่อจนแตกหนีไป
• ครั้งที่ ๒ พ.ศ.๒๔๒๖ เกิดการรุกรานของพวกโจรฮ่ออีก ซึ่งขณะนั้นมีกองทัพสยามไปราชการแถบบริเวณนั้นอยู่แล้ว จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้พระยาพิชัย(มั่ง) ยกกองทัพไปช่วยเหลือเมืองหลวงพระบาง และพระยาราชวรานุกูล (เวก บุณยรัตพันธ์) ยกกองทัพไปช่วยเมืองเวียงจันทน์
• ครั้งที่ ๓ ระหว่าง พ.ศ.๒๔๒๘-๒๔๓๑ เป็นการจัดการทัพแบบสมัยใหม่มีอาวุธทันสมัยมากขึ้น เช่น ปืนใหญ่ลูกแตก โดยจัดทัพเป็น ๒ กอง คือ กองทัพพระเจ้าน้องยาเธอกรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม (ต้นราชสกุลทองใหญ่) ยกไปทางเมืองหนองคาย กองทัพของเจ้าพระยาสุรศักดิ์มนตรี (เจิม แสงชูโต) ยกไปทางเมืองหลวงพระบาง

การจัดสร้างเหรียญปราบฮ่อนี้เป็นแนวพระราชดำริของรัชกาลที่๕ ทั้งหมด โดยมีพระราชประสงค์ที่จะพระราชทานเป็นของรางวัลแก่นายทหารที่ไปราชการทัพ ฉะนั้น การออกแบบก็คงเป็นพระราชดำริของพระองค์ท่านเช่นกัน โดยทรงระบุถึงรายละเอียดว่าให้เก็บรายชื่อนายทหารที่ไปรบคราวใดก็จะพระราชทานแจกเข็มปีนั้นให้

ส่วนปีที่เริ่มพระราชทานแจกนั้นเข้าใจว่าจะเริ่มตั้งแต่ ร.ศ.๑๑๗ เพราะเมื่อค้นในราชกิจจานุเบกษา รัชกาลที่ ๕ จะเริ่มประกาศรายชื่อขุนนางที่ได้รับพระราชทานเหรียญปราบฮ่อใน ร.ศ.๑๑๗ เป็นปีเริ่มต้น โดยเริ่มพระราชทานแจกในวันที่ ๒๑ กันยายน ร.ศ.๑๑๗ (พ.ศ.๒๔๔๑) จำนวน ๔๙ ท่าน เช่น พระยาพหลพลพยุหเสนา (กิ่ม ), เจ้าพระยาสุรศักดิ์มนตรี (เจิม) , พระยาสีหราชเดโชไชย (โต) , พระยาศรีสุริยราชวรานุวัตร (เชย) รวมตลอดทั้งปีจนถึงวันที่ ๒๑ มีนาคม ร.ศ.๑๑๗ เป็นจำนวนทั้งสิ้น ๑๒๔ เหรียญ

ส่วน ร.ศ.๑๑๘ พระราชทานแจกเฉพาะในมณฑลพิษณุโลกจำนวน ๗๕ เหรียญ และ ร.ศ.๑๑๙ พระราชทานแจกให้แก่ขุนนางมณฑลอีสานจำนวน ๙๘ เหรียญ เช่น พระยาประจันตประเทศธานี (โง่นคำ) . พระประสิทธิ์ศักดิ์ประสิทธิ์ (หำ) . พระยาไตรเพชรรัตนสงคราม (จรัญ) . พระยาปทุมเทวาธิบาล (เสือ) , หลวงพิทักษ์ เทพสถาน เมืองมุกดาหาร ฯลฯ

แม้กระทั่ง ร.ศ.๑๒๓ ก็ยังคงมีการพระราชทานแจกเหรียญปราบฮ่ออยู่ ๒ ท่าน คือ พระยานนทบุรี (ทัด) และนายร้อยโท สง่า เป็นแม่ทัพยกไปทางเมืองหลวงพระบาง และเจ้าพระยามหินทรศักดิ์ธำรง (เพ็ง เพ็ญกุล) เป็นแม่ทัพยกไปทางเมืองหนองคาย

ลักษณะเหรียญที่ระลึกปราบฮ่อทำด้วยเนื้อโลหะเงินรูปกลมขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง ๓ ซม. ด้านหน้ามีพระบรมรูปรัชกาลที่ ๕ รองรับด้วยพวงมาลัย ผินพระพักตร์เสี้ยว มีอักษรที่ริมขอบบนว่า "จุฬาลงกรณ์ บรมราชาธิราช" ด้านหลังเป็นรูปพระสยามเทวาธิราชทรงของ้าวขี่คอช้าง รองรับด้วยโบ ริมขอบบนมีอักษรว่า "ปราบฮ่อ ๑๒๓๙ ๑๒๔๗ ๑๒๔๙" ห้อยกับแพรแถบสีเหลืองดำพร้อมติดเข็มระบุปีจุลศักราชที่ขุนนางแต่ละท่านไปราชการทัพ แล้วแต่ผู้ใดได้ไปราชการสงครามปราบโจรพวกฮ่อในคราวปีใด ซึ่งมี ๓ คราว จ.ศ.๑๒๓๙ (พ.ศ. ๒๔๒๐), จ.ศ.๑๒๔๗ (พ.ศ. ๒๔๒๘) , จ.ศ. ๑๒๔๙ (พ.ศ. ๒๔๓๐) ก็จะพระราชทานเข็มสำหรับคราวปีนั้นๆ ประดับแพรแถบ บางคนก็ได้รับพระราชทาน ๒ เข็ม ๓ เข็ม การพระราชทานไม่มีกำหนดจำนวนเป็นอัตรา เหรียญนี้ไม่มีการพระราชทานประกาศนียบัตรกำกับ แต่ได้ประกาศนามในราชกิจจานุเบกษา

จุดสังเกตต่างๆ ทั้งด้านหน้า-หลังนี้ เป็นเพียงจุดสังเกตคร่าวๆ เท่านั้น ยังต้องพิจารณารายละเอียดอื่นๆ อีกมาก เช่น ความเก่าของเหรียญ , ด้านข้างขอบเหรียญ , ร่องรอยการปั๊มเหรียญ ฯลฯ

เหรียญปราบฮ่อนี้ได้ว่าจ้างบริษัทบีกริมแอนด์โก ผลิตที่ประเทศเยอรมนี จำนวนผลิตเพียง ๕๐๐ เหรียญ สั่งผลิตเฉพาะเนื้อเงินเท่านั้น ไม่มีเนื้อโลหะประเภทอื่น

"เหรียญที่ระลึกปราบฮ่อ" ถือเป็นเหรียญยอดนิยมที่สุดในบรรดาเหรียญที่ระลึกของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่๕ ด้วยความนิยมของเหรียญรุ่นนี้จึงมีการทำปลอมออกมาจำนวนมาก โดยจะทำให้ดูเหมือนว่าเหรียญสึกอย่างธรรมชาติเพราะผ่านการใช้

ข้อมูล : www.palungjit.com , www.nana_amulet.com และ www siamolder.com
ภาพรัชกาลที่ 5 www.geocities.com/laithaiframe